ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΑΜΦΙΣΗΜΗΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΤΩΝ ΗΠΑ ΣΤΙΣ ΑΛΛΕΠΑΛΛΗΛΕΣ ΕΞΕΓΕΡΣΕΙΣ ΣΤΗ ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ

Του Βουχιούνη Νικόλαου , Διεθνολόγου
Τετάρτη 30 Μαρτίου 2011


Σημείωση : Ο όρος 'Αμερική' καθώς και τα παράγωγα αυτού χρησιμοποιούνται στην παρούσα ανάλυση ως αφορώντα τις ΗΠΑ .



Οι ΗΠΑ έχουν αυταπόδεικτο ενδιαφέρον για τις εξελίξεις στην ενεργειακά πολύτιμη αλλά πολιτικά κατακερματισμένη , οικονομικά στάσιμη (ενίοτε δε και οπισθοδρομική) και συνάμα κοινωνικά ασταθή περιοχή της Μέσης Ανατολής . Εντούτοις και κατ'αντίθεση με το πολιτικό και στρατιωτικό κεφάλαιο που έχει επενδυθεί την τελευταία οκταετία στον Πόλεμο (και μεταγενέστερα ανοικοδόμηση) του Ιράκ - ευρύτερα γνωστού και ως Δεύτερου Πολέμου του Κόλπου - η εκ της βάσεως προερχόμενη κοινωνική έκρηξη εναντίον των απολυταρχικών αραβικών καθεστώτων απετέλεσε μία μη αναμενόμενη εξέλιξη για τις ΗΠΑ αλλά και τις υπόλοιπες 'Δυτικές' χώρες .

Δεν προτίθεμαι να υπεισέλθω αναλυτικά στα γεννεσιουργά αίτια των εξεγέρσεων , θα επισημάνω απλώς πως το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης (ιδίως στους τομείς της οικονομίας/τουρισμού και του πολιτισμού , συμπεριλαμβανομένης της ενημέρωσης/επικοινωνίας) ανέδειξε την υστέρηση ως προς τα πολιτικά δικαιώματα και το επίπεδο ευημερίας σε σύγκριση με τα ανεπτυγμένα κράτη . Η δε οικονομική κρίση , που ανάγει την αφετηρία της στην κατάρρευση του στεγαστικού κλάδου στις ΗΠΑ το 2007 αλλά ακολούθως (2009-2010) έγινε αισθητή και στην υπόλοιπη υφήλιο , ενέτεινε τη λαϊκή δυσαρέσκεια για την ωφελιμιστική εκμετάλλευση των εθνικών πόρων από μία ολιγαρχία εις βάρος του συνόλου .

Οι ΗΠΑ είχαν στο παρελθόν πιέσει τα μοναρχικά ή/και δικτατορικά καθεστώτα για μεταρρυθμίσεις , ωστόσο το στρατηγικό συμφέρον της Υπερδύναμης για τη διατήρηση προνομιακών σχέσεων με τις χώρες της περιοχής μεταφραζόταν στην πράξη σε τυπικές δηλώσεις προτροπής/κριτικής και συνέχιση της παροχής στρατιωτικής/οικονομικής υποστήριξης . Στο δίλημμα εκδημοκρατισμός ή σταθερότητα , η ρεαλιστική σχολή σκέψης των διεθνών σχέσεων προέκρινε την προτεραιότητα της υπεράσπισης της καθεστηκυΐας τάξης (status quo) . Επιπροσθέτως η ύπαρξη καθ'όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου του 'αντίπαλου δέους' αλλά και η μεταψυχροπολεμική έξαρση του ισλαμικού φονταμενταλισμού (δηλαδή του ακραίου θρησκευτικού φανατισμού) συνέβαλε στην αναβολή δύσκολων αποφάσεων για την φιλελευθεροποίηση των εν λόγω κοινωνιών .

Η αμερικανική εμπλοκή σε δύο πολεμικά μέτωπα την προηγούμενη δεκαετία (2001 Αφγανιστάν , 2003 Ιράκ) και οι μακροχρόνιες επιπτώσεις του εν είδει ιδεολογικής σταυροφορίας 'Πολέμου κατά της Τρομοκρατίας' συνεπάγεται πολλαπλάσια δυσκολία συστράτευσης των πολιτικών δυνάμεων εντός των ΗΠΑ αλλά και προσεταιρισμού της αμερικανικής κοινής γνώμης (εσωτερική νομιμοποίηση) για οποιοδήποτε παρόμοιο εγχείρημα . Σε επίπεδο εξωτερικής πολιτικής/συμμαχιών , η απουσία ξεκάθαρου διακυβεύματος δεν βοηθά στην εκτροπή πόρων από τις ενδοκρατικές απόπειρες ανάκαμψης των εθνικών οικονομιών . Η αναποφασιστικότητα επιτείνεται από την μη ύπαρξη γενικά αποδεκτού εκπροσώπου των εξεγερμένων (συνεπώς την απουσία αξιόπιστου ισότιμου συνομιλητή) και την επίσης ασαφή εικόνα διάδοχης κατάστασης . Μία πρόωρη λοιπόν συμπαράταξη των ΗΠΑ είτε με την πλευρά της πολιτικοστρατιωτικής ελίτ είτε με τους αυθόρμητους (ήτοι δίχως άνωθεν ή έξωθεν υποκίνηση) πολίτες/διαδηλωτές ενδέχεται αφ'ενός να εκληφθεί ως ανάμειξη στις εσωτερικές υποθέσεις έταιρου διεθνούς δρώντος (στο πεδίο αποκλειστικής αρμοδιότητας ενός κράτους) και αφ'ετέρου να καλλιεργήσει ανταγωνιστική/συγκρουσιακή σχέση σε ενδεχόμενη ανάκτηση του ελέγχου από το εκάστοτε καθεστώς .

Τέλος , οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν το δίλημμα είτε να παραμείνουν θεατής των εξελίξεων , γεγονός που ισοδυναμεί όμως με ελάχιστο επηρεασμό του τελικού αποτελέσματος , ή να ενστερνιστούν τα αιτήματα της πλειοψηφίας του αραβικού πληθυσμού , επιφέροντας την ταχύτερη καθεστωτική μεταβολή . Στην μεν πρώτη περίπτωση κινδυνεύουν να αποξενώσουν τις ανερχόμενες πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις στις αραβικές χώρες , ρισκάροντας ταυτόχρονα και επί του παρόντος ακόμη μεγαλύτερη αστάθεια και αναρχία στη Μέση Ανατολή . Ανάλογο αρνητικό αποτέλεσμα αναμένεται στη διεθνή εικόνα των ΗΠΑ , οι οποίες προβάλλουν τις θέσεις τους στο διεθνές σύστημα με αξιακούς και ηθικούς όρους (πολιτικός ιδεαλισμός) αλλά εφαρμόζουν την πολιτική τους με εργαλείο την ισχύ (πολιτικός ρεαλισμός) . Στη δε δεύτερη θα δοθεί έναυσμα στα αντιδυτικά στοιχεία του ισλαμικού κόσμου να στρατολογήσουν νέα μέλη ενάντια στην 'αποικιακής λογικής' παρεμβατικότητα της αλλόθρησκης ιμπεριαλιστικής δύναμης και πιθανολογείται πως θα εκδηλωθούν τάσεις ριζοσπαστικοποίησης/στρατιωτικοποίησης των αραβικών/μουσουλμανικών καθεστώτων που δεν πρόσκεινται στις ΗΠΑ (προεξαρχόντως της Συρίας και του Ιράν , που ο πρώην Αμερικανός Πρόεδρος George W. Bush συμπεριέλαβε στον αποκαλούμενο 'Άξονα του Κακού') . Ακόμη δεν δύναται να αποκλειστεί το ενδεχόμενο διατάραξης των σχέσεων των ΗΠΑ με μη αραβικά φιλικά κράτη , των οποίων το πολιτικό σύστημα προσομοιάζει σε μοναρχία/απολυταρχία και η κοινωνική ειρήνη λογίζεται εύθραυστη .

Αν και δεν πρόκειται για 'παίγνιο μηδενικού αθροίσματος' , οι ΗΠΑ ευρίσκονται ενώπιον της μεγαλύτερης μεταψυχροπολεμικής πρόκλησης και η επίδειξη συνεκτικής και αποφασιστικής ηγετικής πρωτοβουλίας αποτελεί τόσο ζητούμενο όσο και μονόδρομο .